Pasek boczny artykułu

Przesłane
grudnia 4, 2024
Zaakceptowano
czerwca 30, 2025
Opublikowane
lipca 19, 2025
Pobieranie
PDF (English)
Statystyki
Licba odsłon : 462 Pobieranie : 82

Treść głównego artykułu

Abstrakt

Pandemia COVID-19 stanowiła bezprecedensowe wyzwanie dla globalnych systemów zdrowotnych, ujawniając istotne różnice w zarządzaniu zdrowiem publicznym w różnych krajach. Niniejsze badanie analizuje zróżnicowane wyniki zdrowotne zaobserwowane w Polsce oraz Szwecji, koncentrując się na implikacjach wynikających z różniących się modeli zarządzania systemem opieki zdrowotnej - centralizacji w Polsce w porównaniu do decentralizacji w Szwecji. Głównym celem jest zbadanie, w jaki sposób te struktury zarządzania oraz ich odpowiednie strategie zbierania danych wpłynęły na wyniki COVID-19, w tym wskaźniki zakażeń, umieralność oraz dostępność szczepień. Przeprowadzono porównawczą analizę krajowych i regionalnych danych epidemiologicznych z lat 2020–2023, stosując techniki walidacji statystycznej w celu zapewnienia solidności wyników. Wyniki wskazują, że centralizowane podejście Polski, charakteryzujące się ścisłym egzekwowaniem polityk zdrowotnych, doprowadziło do wyższych wskaźników zachorowalności i umieralności, z ponad 6,55 miliona zgłoszonych przypadków oraz nadwyżką umieralności na poziomie +18%. W przeciwieństwie do tego, zdecentralizowany model Szwecji, który integrował czynniki społeczno-ekonomiczne w odpowiedziach zdrowotnych, odnotował 2,73 miliona przypadków oraz nadwyżkę umieralności na poziomie +6%. Badanie podkreśla wpływ determinant społeczno-ekonomicznych na wyniki zdrowotne, ujawniając, że populacje imigrantów w Szwecji miały wskaźnik umieralności trzy razy wyższy niż rodowici Szwedzi. Analiza podkreśla potrzebę spójnych polityk zdrowotnych w ramach Unii Europejskiej, postulując reformy regulacyjne, które zwiększą zdolności Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) oraz promują równe standardy zdrowotne wśród państw członkowskich. W rezultacie, badanie to przyczynia się do głębszego zrozumienia konsekwencji wynikających z zróżnicowanych modeli zarządzania systemem opieki zdrowotnej oraz wskazuje wnioski dotyczące opracowywania skuteczniejszych polityk zdrowia publicznego w UE, podkreślając znaczenie odporności oraz równości w przyszłych kryzysach zdrowotnych.

Słowa kluczowe

pandemic priorities policy centralisation decentralisation pandemia priorytety polityka centralizacja decentralizacja

Szczegóły artykułu

Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Alicja Radomska

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Licencja

Autor/współautor upoważniony przez pozostałych współautorów do ich reprezentowania (autor korespondencyjny) zgłoszonego „utworu” oświadcza, że przysługują mu autorskie prawa do utworu, które nie są ograniczone w zakresie objętym niniejszym oświadczeniem. Utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza praw autorskich innych osób, ani nie jest ograniczony prawami na rzecz osób trzecich. Utwór nie był wcześniej publikowany pod tym samym lub innym tytułem, nie stanowi również części innej publikacji. Utwór nie jest obecnie przedmiotem postępowania w innym wydawnictwie.

Autor/Współautor zgłasza utwór do publikacji w czasopiśmie „Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego” i tym samym potwierdza, że:

  1. Utwór został przygotowany zgodnie z zasadami edytorskimi obowiązującymi w czasopiśmie.
  2. Utwór zawiera informacje o źródłach finansowania badań, które stanowiły podstawę jego opracowania.
  3. Wyraża zgodę na przekazanie utworu do podwójnej recenzji, na podstawie której redakcja podejmie decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu utworu do publikacji.
  4. Wyraża zgodę na dokonanie przez redakcję koniecznych zmian utworu wynikających z opracowania redakcyjnego.
  5. Zobowiązuje się do niezwłocznego dokonania korekty autorskiej utworu, po jego akceptacji przez redakcję. Niedokonanie korekty autorskiej w terminie 14 dni od daty otrzymania materiałów, traktowane będzie za zgodę na wydanie utworu w postaci przekazanej do korekty.

Autor/Współautor zachowują prawa autorskie i prawa do publikacji, ale przenoszą prawo do pierwszej publikacji na czasopismo.

Autor/Współautor wyraża zgodę na udostępnianie utworu przez Uniwersytet Dolnośląski DSW na licencji:
Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe,
której pełny tekst dostępny jest na stronie internetowej: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/legalcode

Jak cytować
Radomska, A. (2025). Odmienne rezultaty centralizacji i decentralizacji: analiza porównawcza polskich oraz szwedzkich modeli zarządzania COVID-19 i ich implikacje dla bezpieczeństwa zdrowotnego Unii Europejskiej. Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego, 19(1), 123–144. https://doi.org/10.34862/rbm.2025.1.6
Pobierz cytowania
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

Bibliografia

  1. Barthoma, S., & Çetrez, Ö. A. (Eds.). (2021). Responding to Migration: A Holistic Perspective on Migration Governance. Acta Universitatis Upsaliensis. http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-449097
  2. Bashir, M.F., Ma, B.J., & Shahzad, L. (2020) A Brief Review of Socio-Economic and Environmental Impact of COVID-19. Air Quality, Atmosphere & Health, 13, 1403–1409. https://doi.org/10.1007/s11869-020-00894-8
  3. Bildbyrå. J. (2022). Folkhälsans utveckling: Årsrapport 2022. Folkhälsomyndigheten. www.folkhalsomyndigheten.se/publicerat-material
  4. Borén, H. K., Thaulow, C. M., Quist-Paulsen, E., Wæhre, T., Akselsen, P. E., & Tonby, K. (2020). Antibiotic use in hospitals in cases of COVID-19. Tidsskriftet Den Norske Legeforening, 140(11), 1–8. https://doi.org/10.4045/tidsskr.20.0443
  5. Boucaud-Maitre, D., Letenneur, L., Dramé, M., Taubé-Teguo, N., Dartigues, J.-F., Amieva, H., & Tabué-Teguo, M. (2023). Comparison of mortality and hospitalisations of older adults living in residential care facilities versus nursing homes or the community: A systematic review. PLoS One, 18(5), e0286527. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286527
  6. Brooks, E. (2022). European Union health policy after the pandemic: An opportunity to tackle health inequalities? Journal of Contemporary European Research, 18(1), 67–77. https://doi.org/10.30950/jcer.v18i1.1267
  7. Carr, D., & Springer, K. W. (2010). Advances in families and health research in the 21st century. Journal of Marriage and Family, 72(3), 743–761. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00728.x
  8. Cichecka, A., Karolak, M., & Ufel, W. (2024). A ‘Romantic Public Tragedy’? COVID Pandemic and the Changes of Governance in Poland. Critical Sociology, 51(1), 133-153. https://doi.org/10.1177/08969205241258408
  9. Claeson, M., & Hanson, S. (2021). COVID-19 and the Swedish enigma. The Lancet, 397(10271), 259–261. https://www.thelancet.com/article/S0140-6736(20)32750-1/fulltext
  10. Collin, J., Byström, E., Carnahan, A. S., & Ahrne, M. (2020). Public Health Agency of Sweden’s Brief Report: Pregnant and postpartum women with severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 infection in intensive care in Sweden. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 99(7), 819–822. https://doi.org/10.1111/aogs.13901
  11. Coronavirus Resource Center. (2023, October 3). Mortality in the most affected countries. Poland. Johns Hopkins University & Medicine. https://coronavirus.jhu.edu/region/poland
  12. Cox, L.A., & Popken, D.A. (2020). Should air pollution health effects assumptions be tested? Fine particulate matter and COVID-19 mortality as an example. Global Epidemiology, 2, 100033. https://doi.org/10.1016/j.gloepi.2020.100033
  13. Drefahl, S., Wallace, M., Mussino, E., Aradhya, K., Kolk, M., Brandén, M., Bo, M., & Gunnar, A. (2020). A population-based cohort study of socio-demographic risk factors for COVID-19 deaths in Sweden. Nature Communications, 11(1), 5097. https://doi.org/10.1038/s41467-020-18926-3
  14. European Centre for Disease Prevention and Control [ECDC]. (2020a). Infection prevention and control and preparedness for COVID-19 in healthcare settings - Fifth update (Technical report). https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/Infection-prevention-and-control-in-healthcare-settings-COVID-19_5th_update.pdf
  15. European Centre for Disease Prevention and Control [ECDC]. (2020b). Strategic and performance analysis of ECDC response to the COVID-19 pandemic (Report). https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/ECDC_report_on_response_Covid-19.pdf
  16. European Centre for Disease Prevention and Control [ECDC]. (2024). Consolidated Annual Activity Report 2023. https://doi.org/10.2900/162049
  17. European Commission. (2020). Joint European Roadmap towards lifting COVID-19 containment measures (2020/C 126/01). Official Journal C 126 from 17.4.2020. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52020XC0417(06)
  18. European Commission. (2023). The European Commission's response to the coronavirus crisis. Retrieved June 5, 2025 from https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/coronavirus-response_en
  19. Eurostat. (2023). Eurostat Regional Yearbook 2023. https://ec.europa.eu/eurostat/documents/15234730/17582411/KS-HA-23-001-EN-N.pdf/5d783d9e-9cb3-897c-8360-5122563ae8f3?version=6.0&t=1700579783008
  20. Eurostat. (n.d.). Excess mortality statistics. Retrieved 30 December, 2025 from: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Excess_mortality_-_statistics#Excess_mortality_in_the_EU_during_COVID-19_pandemic
  21. Forman, R., & Mossialos, E. (2021). The EU response to COVID-19: From reactive policies to strategic decision-making. Journal of Common Market Studies, 59(S1), 56–68. https://doi.org/10.1111/jcms.13259
  22. Gov.pl. (2024). Raport szczepień przeciwko COVID-19. Retrieved June 5, 2024, from https://www.gov.pl/web/szczepimysie/raport-szczepien-przeciwko-covid-19
  23. Hajduk-Stelmachowicz, M., Bełch, P., Szczygieł, E., Fura, B., & Frankiewicz, M. P. (2024). Impact of COVID-19 pandemic on the air quality of Polish cities: Challenges for managers. Economics and Environment, 3(90), 1–15. https://doi.org/10.34659/eis.2024.90.3.784
  24. Hale, T., Angrist, N., Goldszmidt, R., Kira, B., Petherick, A., Phillips, T., Webster, S., Cameron-Blake, E., Hallas, L., Majumdar, S., & Tatlow, H. (2021). A global panel database of pandemic policies (Oxford COVID-19 Government Response Tracker). Nature Human Behaviour, (5), 529–538. https://doi.org/10.1038/s41562-021-01079-8
  25. Hasell, J., Mathieu, E., Beltekian, D., Macdonald, B., Giattino, C., Ortiz-Ospina, E., Roser, M., & Ritchie, H. (2020). A cross-country database of COVID-19 testing. Scientific Data, (7), 345. https://doi.org/10.1038/s41597-020-00688-8
  26. Heng, L., Shang-Ming, L., Xiao-Hua, Y., Shi-Lin, T., Chao-Ke, T., & Jean-Marc, R. (Eds.). (2020). Coronavirus disease 2019 (COVID-19): current status and future perspectives. International Journal of Antimicrobial Agents, 55(5), 105951. https://doi.org/10.1016/j.ijantimicag.2020.105951
  27. Irfan, F. B., Minetti, R., Telford, B., Ahmed, F. S., Syed, A. Y., & Hollon, N. (2022). Coronavirus pandemic in the Nordic countries: Health policy and economy trade-off. Journal Global Health, 12, 05017. https://doi.org/10.7189/jogh.12.05017
  28. Islam, N., Shkolnikov, V., Acosta, R., Klimkin, I., Kawachi, I., Irizarry, R., Alicandro, G., Khunti, K., Yates, T., Jdanov, D., White, M., Lewington, S., & Lacey, B. (2021). Excess deaths associated with COVID-19 pandemic in 2020: Age and sex disaggregated time series analysis in 29 high-income countries. BMJ, 373, 1137. https://doi.org/10.1136/bmj.n1137
  29. Juárez, S. P., Honkaniemi, H., Aradhya, S., Debiasi, E., Katikireddi, S. V., Cederström, A. F., Mussino, E., & Rostila, M. (2023). Explaining COVID-19 mortality among immigrants in Sweden from a social determinants of health perspective (COVID): Protocol for a national register-based observational study. BMJ Open, 13(4), e070670. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-070670
  30. Kamerlin, S., Kasson, P. (2020). Managing Coronavirus Disease 2019 Spread with Voluntary Public Health Measures: Sweden as a Case Study for Pandemic Control, Clinical Infectious Diseases, 71(12), 3174–3181. https://doi.org/10.1093/cid/ciaa864
  31. Kessel, R., Forman, R., Milstein, R., Mastylak, A., Czabanowska, K., Czypionka, T., Durand-Zaleski, I., Hirche, A., Krysinska-Pisarek, M., Maynou, L., Roberts, B., Torbica, A., Vrangbæk, K., Wang, Y., Wouters, O. J., Mossialos, E. (2023). Divergent COVID-19 vaccine policies: Policy mapping of ten European countries. Vaccine, 41(17), 2804–2808. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2023.03.036
  32. Koronawirus w Polsce. (n.d.). Koronawirus w Polsce (SARS-CoV-2). Dzienna liczba zakażeń, wyzdrowień i zgonów. Retrieved June 15, 2025, from https://koronawirusunas.pl
  33. Kuhlmann, S., Hellström, M., Ramberg, U., & Reiter, R. (2021). Tracing divergence in crisis governance: responses to the COVID-19 pandemic in France, Germany and Sweden compared. International Review of Administrative Sciences, 87(3), 556–575. https://doi.org/10.1177/0020852320979359
  34. McKee, M. (ed.). (2021). Drawing light from the pandemic: A new strategy for health and sustainable development. A review of the evidence. World Health Organisation. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/345027/9789289051798-eng.pdf?sequence=1
  35. Myck, M., Oczkowska, M., Garten, C., Król, A., & Brandt, M. (2023). Deaths during the first year of the COVID-19 pandemic: insights from regional patterns in Germany and Poland. BMC Public Health, (23), 177. https://doi.org/10.1186/s12889-022-14909-9
  36. Ng, K., Moreno-Maldonado, C., Stavrou, M., & Lenzi, M. (2023). Left behind: Inequalities in the negative impacts of the COVID-19 pandemic among adolescents in the WHO European Region. Impact of the COVID-19 Pandemic on Young People’s Health and Well-Being from the Findings of the HBSC Survey Round 2021/2022. World Health Organization. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/375106/WHO-EURO-2023-8920-48692-72363-eng.pdf
  37. Nielsen, J. H., & Lindvall, J. (2021). Trust in government in Sweden and Denmark during the COVID-19 epidemic. West European Politics, 44(5–6), 1180–1204. https://doi.org/10.1080/01402382.2021.1909964
  38. Nordic Statistics. (2022). The Nordics during the first phases of COVID-19. Statistics: Finland, Iceland, Norway, Denmark, Sweden. https://www.dst.dk/Site/Dst/Udgivelser/nyt/GetAnalyse.aspx?cid=48383
  39. OECD. (2023). Health at a Glance 2023: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/7a7afb35-en
  40. Our World in Data. (2023, March 29). Number of COVID-19 patients in intensive care (ICU). Retrieved December 30, 2024, from https://ourworldindata.org/grapher/current-covid-patients-icu?country=~SWE
  41. Our World in Data. (2024). COVID-19 vaccine doses administered by manufacturer, European Union (27). Retrieved December 30, 2024, from https://ourworldindata.org/grapher/covid-vaccine-doses-by-manufacturer
  42. Our World in Data. (2024, August 12). COVID-19: Where are the world’s unvaccinated people? Retrieved June 15, 2025 from https://ourworldindata.org/grapher/covid-world-unvaccinated-people
  43. Our World in Data. (n.d.). Coronavirus (COVID-19) Vaccinations. Retrieved June 18, 2025, from https://ourworldindata.org/covid-vaccinations
  44. Our World in Data. (n.d.). Coronavirus Pandemic Country Profile. COVID-19 Data Explorer. Retrieved June 15, 2025, from https://ourworldindata.org/coronavirus#coronavirus-country-profiles
  45. Our World in Data. (n.d.). Cumulative confirmed COVID-19 cases by world region. Retrieved June 15, 2025 from https://ourworldindata.org/grapher/cumulative-covid-cases-region
  46. Our world in Data. (n.d.). Explore the global data on confirmed COVID-19 cases. Retrieved June 15, 2025 from https://ourworldindata.org/covid-cases#explore-the-global-data-on-confirmed-covid-19-cases
  47. Our World in Data. (n.d.). Number of COVID-19 patients in hospital. Retrieved June 15, 2025 from https://ourworldindata.org/grapher/current-covid-patients-hospital?country=POL~SWE
  48. Pierre, J. (2020). Nudges against pandemics: Sweden’s COVID-19 containment strategy in perspective. Policy and Society, 39(3), 478–493. https://doi.org/10.1080/14494035.2020.1783787
  49. Połednik, B. (2022). Emissions of Air Pollution in Industrial and Rural Region in Poland and Health Impacts. Journal of Ecological Engineering, 23(9), 250–258. https://doi.org/10.12911/22998993/151986
  50. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. a). Number of cases by region of Sweden and day (time series 2020-02-04 to 2023-10-29). Retrieved December 30, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__H_Sminet__covid19__falldata/acov19DAG.px/
  51. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. b). Number of cases, intensive care, and deaths by region of Sweden and week (time series 2020–2023). Retrieved April 7, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__H_Sminet__covid19__falldata/ccov19Reg.px/
  52. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. c). Number of cases by municipality and week (time series 2020–2023). Retrieved April 7, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__H_Sminet__covid19__falldata/bcov19Kom.px/
  53. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. d). Number of cases by age group, week and year (time series 2020–2023). Retrieved April 7, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__H_Sminet__covid19__falldata/dcov19ald.px/
  54. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. e). Number of cases among people aged 65 and over receiving assistance under the Social Services Act by region and week (time series 2020–2023). Retrieved December 30, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__H_Sminet__covid19__falldata/ecov19sabo.px/
  55. Public Health Agency of Sweden [PHA]. (n.d. f). Number of COVID-19 vaccination coverage, by dose, age and region in Sweden (time series 2020–2023). Retrieved December 30, 2024, from https://fohm-app.folkhalsomyndigheten.se/Folkhalsodata/pxweb/sv/A_Folkhalsodata/A_Folkhalsodata__L_Vaccin__Covid19/covvaccreg.px/
  56. Qun, L., Guan, X., Wu, P., Wang, X., Zhou, L., Tong, Y., Ren, R., & Feng, Z. (2020). Early transmission dynamics in Wuhan, China, of novel coronavirus-infected pneumonia. The New England Journal of Medicine, 382(13), 1199–1207. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2001316
  57. Raciborski, F., Pinkas, J., Jankowski, M., Sierpiński, R., Zgliczyński, W. S., Szumowski, Ł., Rakocy, K., Wierzba, W., & Gujski, M. (2020). Dynamics of the coronavirus disease 2019 outbreak in Poland: An epidemiological analysis of the first 2 months of the epidemic. Polish Archives of Internal Medicine, 130(7–8), 615–621. https://doi.org/10.20452/pamw.15430
  58. Semczuk-Kaczmarek, K., Rys-Czaporowska, A., Sierdzinski, J., Kaczmarek, L., Szymanski, F., & Platek, A. (2021). Association between air pollution and COVID-19 mortality and morbidity. Internal and Emergency Medicine, 17, 467–473. https://doi.org/10.1007/s11739-021-02834-5
  59. Vaccine Tracker. (n.d.). COVID-19 Vaccine Tracker. European Centre for Disease Prevention and Control. https://vaccinetracker.ecdc.europa.eu/public/extensions/COVID-19/vaccine-tracker.html#national-ref-tab
  60. WHO. (n.d.). COVID-19 Dashboard. Retrieved June 5, 2024, from https://data.who.int/dashboards/covid19/cases
  61. Wordometers. (2024, April 13). COVID-19 Coronavirus Pandemic Tracker. Reported Cases and Deaths by Country or Territory. https://www.worldometers.info/coronavirus/
  62. Yu, Z., Ekström, S., Bellander, T., Ljungman, P., Pershagen, G., Eneroth, K., Kull, I., Bergström, A., Georgelis, A., Stafoggia, M., Gruzieva, O., & Melén, E. (2023). Ambient air pollution exposure linked to long COVID among young adults: A nested survey in a population-based cohort in Sweden. The Lancet Regional Health - Europe, 28, 100608. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2023.100608