Treść głównego artykułu

Abstrakt

Republika Turecka pretenduje do roli lidera wśród państw muzułmańskich i jednego z ważniejszych aktorów na scenie politycznej świata. Przedmiotem badań autora jest proces transformacji, modernizacji i rozwoju tureckiego przemysłu zbrojeniowego w okresie prezydentury Recepa Tayyipa Erdoğana, ze szczególnym uwzględnieniem technologicznych i strategicznych uwarunkowań oraz pozycji Turcji na arenie międzynarodowej, a także wzrostu aspiracji państwa do roli mocarstwa globalnego. Celem badań jest analiza kierunków, dynamiki programów modernizacyjnych i uwarunkowań rozwoju przemysłu zbrojeniowego Turcji w okresie prezydentury Recepa Tayyipa Erdoğana oraz ich wpływu na niezależność i samowystarczalność militarną Turcji. Artykuł jest odpowiedzią na wysnutą hipotezę, że rozwój przemysłu zbrojeniowego przyczynia się do wzmocnienia roli Turcji w regionie i na arenie międzynarodowej. Dokonując analizy przyczyn i decyzji, które miały decydujący wpływ na rozwój sektora zbrojeniowego autor zastosował teorię realizmu klasycznego i neoklasycznego, która łączy wpływ czynników zewnętrznych i wewnętrznych na prowadzenie polityki oraz podkreśla rolę maksymalizacji potęgi państwa w celu kontroli innych uczestników sceny globalnej. W artykule przedstawiono szerokie spektrum kierunków rozwoju rodzimego sektora zbrojeniowego – od najnowszych technologii uzbrojenia i systemów obronnych, po projekty realizowane w ramach broni przyszłości. Autor zobrazował geopolityczną doktrynę Mavi Vatan („Błękitna Ojczyzna”), w ramach której Turcja unowocześnia swoją flotę wojenną. Omówił najważniejsze tureckie firmy zbrojeniowe i ich najnowsze rozwiązania techniczne. Przedstawił przykłady współpracy militarnej z innymi państwami oraz sukcesy eksportowe, dzięki którym Turcja wzmocniła potęgę gospodarczo-militarną i stała się poważnym graczem w sektorze globalnego przemysłu obronnego.

Słowa kluczowe

przemysł zbrojeniowy technologia uzbrojenia systemy obronne tureckie firmy zbrojeniowe broń przyszłości defence industry weapon technology defence systems Turkish defence companies weapons of the future

Szczegóły artykułu

Jak cytować
Jagielski, K. (2025). Rozwój przemysłu zbrojeniowego Turcji w okresie prezydentury Recepa Tayyipa Erdoğana. Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego, 19(1), 195–218. https://doi.org/10.34862/rbm.2025.1.9

Bibliografia

  1. Abucewicz, U. (2022, 27 listopada). Cypr pęknięty na pół. Trwa licytacja, kto więcej wycierpiał. Tutaj wciąż pamięta się o trudnej historii. https://podroze.gazeta.pl/podroze/7,114158,29150996,cypr-pekniety-na-pol-wszyscy-zyja-wojna-w-ukrainie-a-o-nas.amp
  2. Akman, E. (2016). Emerging Trade Partnership between the South Korea and Turkey: The Case of Defense Industry. The Journal of Security Strategies, 12(23), 137–162. https://gsd.msu.edu.tr/Content/sayilar/dokuman/GSD_23/GSD_23_Art_5_042016.pdf
  3. Altair Agencja Lotnicza. (2022, 23 kwietnia). KARAOK – turecki odpowiednik Javelina. https://www.altair.com.pl/news/view?news_id=36780
  4. Altair Agencja Lotnicza. (2023a, 25 lipca). Bezzałogowy Shadow Rider od FNSS. https://www.altair.com.pl/news/view?news_id=40733
  5. Altair Agencja Lotnicza. (2023b, 2 sierpnia). Barkan dla tureckich sił zbrojnych. https://www.altair.com.pl/news/view?news_id=40811
  6. Altair Agencja Lotnicza. (2023c, 14 września). Roketsan wyeksportował IHA-230. https://www.altair.com.pl/news/view?news_id=41176
  7. Anadolu Shipyard. (b.d. a). Guided missile fast patrol boat (GMFPB). Pobrano 20 listopada 2024 roku z: https://www.anadolushipyard.com/en/catalogue/indigenous-designs/guided-missile-fast-patrol-boat-gmfpb
  8. Anadolu Shipyard. (b.d. b). History. https://www.anadolushipyard.com/en/corporate/history
  9. Army Recognition. (b.d.). Altay MBT Main Battle Tank – Turkey. Pobrano 26 lutego 2025 roku z: https://armyrecognition.com/military-products/army/main-battle-tanks/main-battle-tanks/altay-turkey-uk
  10. Aselsan. (b.d.). About Us. Pobrano 1 grudnia 2024 roku z: https://www.aselsan.com/en/about-us
  11. Baykar Technology. (b.d.). We are Baykar. Pobrano 26 marca 2025 roku z: https://baykartech.com/en/about
  12. Baykar Technology. (b.d.). KEMANKEŞ 1 Mini Intelligent Cruise. Pobrano 1 lipca 2024 roku z: https://baykartech.com/en/uav/kemankes
  13. BMC. (b.d.). Leading Automotive Company. BMC - From past to today. Pobrano 05 maja 2024 roku z: https://www.bmc.com.tr/en/corporate/about
  14. Bondaryk, P. (2021, 16 marca). Nowe tureckie programy śmigłowców bojowych: T629 i T929. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/nowe-tureckie-programy-smiglowcow-bojowych-t629-i-t929
  15. Nowak, P. (2017). Sworznie wielkiej szachownicy Zbigniewa Brzezińskiego – współczesne znaczenie geopolityczne. Przegląd Geopolityczny, (22), 73–85. https://przeglad.org/wp-content/uploads/2017/11/XXII-04-Nowak-Pivot.pdf
  16. Byrne, E. F. (2017). Arms Industry. W: D.C. Poff i A.C. Michalos, (red.), Encyclopedia of Business and Professional Ethics (s. 129–134). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-22767-8_205
  17. Chała, M. (2023a, 4 kwietnia). ATMACA przyjęty do uzbrojenia. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/atmaca-przyjeta-do-uzbrojenia
  18. Chała, M. (2023b, 20 lipca). Turcja zaprezentuje nowy system obrony bezpośredniej. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/turcja-zaprezentuje-nowy-system-obrony-bezposredniej
  19. Chała, M. (2025, 15 marca). ATMACA odpalona z zanurzonego okrętu podwodnego [WIDEO]. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/atmaca-odpalona-z-zanurzonego-okretu-podwodnego-wideo
  20. Chudziak, M. (2020, 12 sierpnia). Turcja-konfrontacyjna strefa na Morzu Śródziemnym. Ośrodek Studiów Wschodnich. https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2020-08-12/turcja-konfrontacyjna-polityka-na-morzu-srodziemnym
  21. Chudzyński, T. (2022, 03 marca). Bayraktar - czy tureckie drony wygrają wojnę na Ukrainie? Jakie były refleksje i wnioski po wojnie w Górnym Karabachu. Dziennik Bałtycki. https://dziennikbaltycki.pl/bayraktar-czy-tureckie-drony-wygraja-wojne-na-ukrainie-jakie-byly-refleksje-i-wnioski-po-wojnie-w-gornym-karabachu/ar/c1-16008117
  22. Czaputowicz, J. (2007). Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  23. Czulda, R. (2024, 08 lutego). WDS24: Turcja i Włochy zbudowały lekki czołg. Defence24. https://defence24.pl/sily-zbrojne/wds24-turcja-i-wlochy-zbudowaly-lekki-czolg
  24. DEARSAN. (b.d. a). About Us. Pobrano 21 maja 2024 roku z: https://www.dearsan.com/en/about-us
  25. DEARSAN. (b.d. b). Fast Attack Craft FAC 46. Dearsan Shipyard. Pobrano 21 maja 2024 roku z: https://www.dearsan.com/en/products/naval-vessels/fast-attack-craft-fac-46
  26. Defence Turkey. (2019a). Turkey - Italy Defence Industry Cooperation. Message from Prof. Ismail DEMIR President of Defence Industries. Defence Turkey, (88). https://www.defenceturkey.com/en/content/turkey-italy-defence-industry-cooperation-3296
  27. Defence Turkey. (2019b). 30 Years of FNSS: A World Renowned & Respected Turkish Defence Company. Defence Turkey, (91). https://www.defenceturkey.com/en/content/30-years-of-fnss-a-world-renowned-respected-turkish-defence-company-3455
  28. Dura, M. (2025, 4 lutego). Turcja: Balistyczny Tayfun odpowiedzią na rosyjskiego Iskandera. Defence24. https://defence24.pl/przemysl/turcja-balistyczny-tayfun-odpowiedzia-na-rosyjskiego-iskandera
  29. Garanti Kompozit. (b.d. a). About Us. Pobrano 8 kwietnia 2025 roku z: https://www.garantikompozit.com/en/about-us
  30. Garanti Kompozit. (b.d. b). Ballistic Protective Hard Mandible For High Cut Model Helmets. Pobrano 8 kwietnia 2025 roku z: https://www.garantikompozit.com/en/urun/ballistic-protective-hard-mandible-high-cut
  31. Havelsan. (b.d. a). Company Profile. Pobrano 20 sierpnia 2024 roku z: https://www.havelsan.com.tr/en/corporate/aboutus/company-profile
  32. Havelsan. (b.d. b). ASGER Holographic Command and Control. Pobrano 30 listopada 2024 roku z: https://www.havelsan.com/en/solutions/asger-holographic-command-and-control
  33. Helou, A. (2025, 27 marca). Turkish, Egyptian firms team up on unmanned ground vehicle project. Breaking Defense. https://breakingdefense.com/2025/03/turkish-egyptian-firms-team-up-on-unmanned-ground-vehicle-project
  34. jbw/tebe. (2023, 10 kwietnia). Turcja przekazuje marynarce wojennej pierwszy lotniskowiec; na wyposażeniu drony Bayraktar. Gospodarka Morska. https://www.gospodarkamorska.pl/turcja-przekazuje-marynarce-wojennej-pierwszy-lotniskowiec-na-wyposazeniu-drony-bayraktar-70267
  35. Juraszek, P. (2023, 24 lipca). Turcy znaleźli sposób na nowoczesne zagrożenia. Jest nim ASELSAN GÜRZ. WP Tech. https://tech.wp.pl/turcy-znalezli-sposob-na-nowoczesne-zagrozenia-jest-nim-aselsan-gurz,6923097676159968a
  36. Kaczmarski, M. (2015). Realizm neoklasyczny. W: R. Zięba, S. Bieleń, J. Zając (red.), Teorie i podejścia badawcze w nauce o stosunkach międzynarodowych (s. 13–27). Wydawnictwo Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. https://open.icm.edu.pl/items/3ef6845c-0fae-40c2-ac4d-fdec92065226
  37. Kokcu, A. A. (2025, 19 lutego). Türkiye to supply military ammunition to South Korea. Turkiye Today. https://www.turkiyetoday.com/turkiye/turkiye-to-supply-military-ammunition-to-south-korea-121530
  38. Kucharski, B. (2021, 12 czerwca). Aselsan oferuje Ukrainie zestaw przeciwlotniczy Korkut. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/aselsan-oferuje-ukrainie-zestaw-przeciwlotniczy-korkut
  39. Kucharski, B. (2024, 3 kwietnia). Czołg lekki Kaplan MT oferowany Brazylii. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/czolg-lekki-kaplan-mt-oferowany-brazylii
  40. Kucharski, B. (2025, 8 lutego). Rekordowy rok dla tureckiego eksportu broni. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/rekordowy-rok-dla-tureckiego-eksportu-broni
  41. Kumelska-Koniecko, M. (2023). Ewolucja tureckiej polityki bezpieczeństwa. Przegląd Geopolityczny, 45, 104–118. https://przeglad.org/wp-content/uploads/2023/08/XLV-06-MKK.pdf
  42. Łysoń, M. (2022, 29 lipca). Z wyglądu kuchnia polowa, a w praktyce pogromca dronów! Oto turecki moździerz antydronowy Sahin 40. Chip. https://www.chip.pl/2022/07/turecki-mozdzierz-antydronowy-sahin-40
  43. Łysoń, M. (2023a, 24 maja). Turecki Tajfun zostawia rywali daleko w tyle. To najpotężniejsza broń w całym regionie. Chip. https://www.chip.pl/2023/05/turcja-pociski-tajfun-bron
  44. Łysoń, M. (2023b, 11 grudnia). Więcej niż tylko moc i prędkość. Turecki Czołg właśnie zwiększył swoje możliwości bojowe. Chip. https://www.chip.pl/2023/12/nieodsniezone-drogi-hyundai-wbudowane-lancuchy-kola
  45. Łysoń, M. (2024a, 20 maja). Dlaczego to tyle trwało?! Tureckie drony w końcu w polskiej armii. Chip. https://www.chip.pl/2024/05/polskie-wojsko-nowa-bron-drony-bayraktar-tb2
  46. Łysoń, M. (2024b, 06 października). To już nie byle jaki dron. KARGU to pogromca opancerzonych pojazdów. Chip. https://www.chip.pl/2024/10/turcja-dron-kargu-glowica-pancerna#goog_rewarded
  47. Łysoń, M. (2025, 13 kwietnia). Turecki bojowy pojazd piechoty wjechał na poligon. Dlaczego Tulpar-S jest tak wyjątkowy? Chip. https://www.chip.pl/2025/04/turecki-bojowy-pojazd-piechoty-tulpar-s#goog_rewarded
  48. Maciejewski, A.M. (2022, 7 września). MSPO 2022: Roketsan Kasırga – alternatywa systemu HIMARS. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/mspo-2022-roketsan-kasirga-alternatywa-systemu-himars
  49. Maciejewski, A.M. (2023a, 30 kwietnia). Amunicja krążąca Baykar Bayraktar Kemankeş. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/amunicja-krazaca-baykar-bayraktar-kemankes
  50. Maciejewski, A.M. (2023b). Bayraktar Kızılelma. Wojsko i Technika, (6), 54. https://zbiam.pl/artykuly/bayraktar-kizilelma
  51. Michalik, Ł. (2024, 31 maja). Turecki czołg podstawowy Altay. Rusza produkcja seryjna. WP Tech. https://tech.wp.pl/turecki-czolg-podstawowy-altay-rusza-produkcja-seryjna,7033547879983872a
  52. Miedziński, P. (2024a, 26 października). Zakończenie budowy fabryki dronów Bayraktar na Ukrainie już w 2025 roku. Ukończono już 80%. Portal Obronny. https://portalobronny.se.pl/przemysl-zbrojeniowy/zakonczenie-budowy-fabryki-dronow-bayraktar-na-ukrainie-juz-w-2025-roku-ukonczono-juz-80-aa-NYRV-jeuj-Zbfs.html
  53. Miedziński, P. (2024b, 16 grudnia). Turcja przoduje w produkcji bezzałogowców. Kontroluje 65% światowego rynku. Portal Obronny. https://portalobronny.se.pl/przemysl-zbrojeniowy/turcja-przoduje-w-produkcji-bezzalogowcow-kontroluje-65-swiatowego-rynku-aa-AUNS-URXn-5Ef7.html
  54. Miedziński, P. (2025, 14 stycznia). Nie F-35, a tureckie samoloty KAAN? Saudowie zainteresowani setką maszyn. Portal Obronny. https://portalobronny.se.pl/przemysl-zbrojeniowy/nie-f-35-a-tureckie-samoloty-kaan-saudowie-zainteresowani-setka-maszyn-aa-bTVa-PawA-kFta.html
  55. Mielczarek, F. (2023, 2 maja). Turcja pokazała swój najnowszy supermyśliwiec o nazwie KAAN. Interia Geekweek. https://geekweek.interia.pl/technologia/news-turcja-pokazala-swoj-najnowszy-supermysliwiec-o-nazwie-kaan,nId,6753725
  56. Mileszko, T. (2023, 28 marca). Altay pokazał się światu. To jeden z najdroższych czołgów w historii. Komputer Świat. https://www.komputerswiat.pl/artykuly/redakcyjne/altay-pokazal-sie-swiatu-to-jeden-z-najdrozszych-czolgow-w-historii/7v08vf5
  57. Modzolewska, K. (2023, 20 marca). Anka-3 konkurencją Kizilelmy? Turcja pokazała nowy bojowy bezzałogowiec. WP Tech. https://tech.wp.pl/anka-3-konkurencja-kizilelmy-turcja-pokazala-nowy-bojowy-bezzalogowiec,6878559868349216a
  58. Muczyński, R. (2018, 6 marca). Testy Akkor Pulat zakończone. The Military Magazine. https://milmag.pl/testy-akkor-pulat-zakonczone
  59. Muczyński, R. (2023a, 26 kwietnia). Prototyp tureckiego T929 ATAK 2 nabiera kształtu. The Military Magazine. https://milmag.pl/prototyp-tureckiego-t929-atak-2-nabiera-ksztaltu
  60. Muczyński, R. (2023b, 17 maja). Turecki system obrony powietrznej Siper pomyślnie przeszedł ostatni test. The Military Magazine. https://milmag.pl/turecki-system-obrony-powietrznej-siper-pomyslnie-przeszedl-ostatni-test
  61. Muczyński, R. (2024a, 6 lutego). WDS24: Premiera tureckiego PARS ALPHA 8×8. The Military Magazine. https://milmag.pl/wds24-premiera-tureckiego-pars-alpha-8x8
  62. Muczyński, R. (2024b, 02 sierpnia). Turcja: Wodowanie drugiej korwety typu Ada dla Ukrainy. The Military Magazine. https://milmag.pl/turcja-wodowanie-drugiej-korwety-typu-ada-dla-ukrainy
  63. Niemiec, J. (2021, 01 marca). „Błękitna ojczyzna” – nowa doktryna tureckiej polityki zagranicznej (Komentarz KBN nr 3/75). https://zbn.inp.uj.edu.pl/documents/92718966/141790378/Niemiec+J.+-+Komentarz75/13ef70e2-108e-445f-b41d-2ba4d932839c
  64. Nogalski, S. (2021). Przyczyny II wojny o Górski Karabach i jej wyniki. Przegląd Geopolityczny, 10(37), 75–91. https://przeglad.org/wp-content/uploads/2021/10/XXXVII-04-Nogalski.pdf
  65. Nurol. (b.d.). Nurol Makina ve Sanayi A.Ş. Pobrano 20 maja 2024 roku z: https://www.nurol.com.tr/en/nurol-machine
  66. Orłowska-Chyż, N., Zasztowt, K. (2022). Stosunki turecko-ukraińskie na tle rosyjskiej inwazji na Ukrainę (Raport OSPP Akademii Sztuki Wojennej). https://www.wojsko-polskie.pl/aszwoj/u/d5/a8/d5a82d69-8727-4092-9d00-802e60403690/ospp_raport_grudzien_2022_stosunki_turecko-ukrainskie_na_tle_rosyjskiej_inwazji_na_ukraine.pdf
  67. Otokar. (b.d.). About Otokar. Pobrano 1 grudnia 2024 roku z: https://www.otokar.com.tr/about-otokar/about-us
  68. Özlü, H. (2021). The Foundation and Development of Turkey’s Defense Industry in the Context of National Security Strategy. PERCEPTIONS: Journal of International Affairs, 26(2), 216–240. https://dergipark.org.tr/en/pub/perception/issue/68005/1055254
  69. Pacholski, Ł. (2009). Turecka Mangusta w powietrzu – oblot prototypu T129. Nowa Technika Wojskowa (11). https://www.magnum-x.pl/artykul/tureckamangustawpowietrzu
  70. Pacholski, Ł. (2023, 18 czerwca). Paris Air Show 2023 – TAI prezentuje makietę T925. Zespół Badań i Analiz Militarnych. https://zbiam.pl/paris-air-show-2023-tai-prezentuje-makiete-t925
  71. Panasovskyi, M. (2022, 26 grudnia). Turcja po raz kolejny testuje broń laserową ALKA o mocy 2,5 kW do niszczenia UAV o prędkości do 150 km/h. Gagadget. https://gagadget.pl/weapons/202226-turcja-po-raz-kolejny-testuje-bron-laserowa-alka-o-mocy-25-kw-do-niszczenia-uav-o-predkosci-do-150-kmh
  72. Pawłowski, A. (2025a, 21 marca). Ankara buduje Stalową Kopułę. Testy tureckiego lasera. WP Tech. https://tech.wp.pl/s/konflikty-pl/ankara-buduje-stalowa-kopule-testy-tureckiego-lasera,7137472946371200a
  73. Pawłowski, A. (2025b, 16 marca). Burç – turecki lojalny przeciwlotniczy skrzydłowy. WP Tech. https://tech.wp.pl/s/konflikty-pl/burc-turecki-lojalny-przeciwlotniczy-skrzydlowy,7135452337535616a
  74. Potera, N. (2025,10 lutego). Turecki przemysł obronny rośnie w siłę: 29-procentowy wzrost. Defence24. https://defence24.pl/przemysl/turecki-przemysl-obronny-rosnie-w-sile-29-procentowy-wzrost
  75. Ratka, D. (2025, 23 marca). Brazylia kupi BWP z Turcji? Defence24. https://defence24.pl/przemysl/brazylia-kupi-bwp-z-turcji
  76. Roketsan. (b.d.). About Us, Roketsan. Pobrano 01 grudnia 2024 roku z: https://www.roketsan.com.tr/en/who-we-are/about-us
  77. Sarsılmaz. (2025a, 05 kwietnia). MPT 76 SH. Pobrano 5 kwietnia 2025 roku z: https://www.sarsilmaz.com/en/product/mpt-76-sh
  78. Sarsılmaz. (2025b, 29 marca). Sarsılmaz At A Glance. Pobrano 29 marca 2025 roku z: https://www.sarsilmaz.com/en/frontend.bakis
  79. Spancerska, A. (2022, 19 maja). Turecki sektor zbrojeniowy jako narzędzie polityki zagranicznej. Biuletyn PISM, (81). https://www.pism.pl/publikacje/turecki-sektor-zbrojeniowy-jako-narzedzie-polityki-zagranicznej
  80. Sünnetçi, I. (2018). Past and Present Cooperation within the Defence Industry Between Turkey and the United Kingdom. Defence Turkey, (83). https://www.defenceturkey.com/en/content/past-and-present-cooperation-within-the-defence-industry-between-turkey-and-the-united-kingdom-3094
  81. Sutton, H. I. (2022, 01 września). New Advanced Submarine Will Increase The Turkish Navy’s Firepower. Naval News. https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/new-advanced-submarine-will-increase-turkish-navy-s-firepower
  82. Świerkowski, A. (2023a, 24 sierpnia). Turecka Sona na kołach. Defence24. https://defence24.pl/przemysl/turecka-sona-na-kolach
  83. Świerkowski, A. (2023b, 03 września). Turecki kuzyn Kraba na nowo. Wciąż problemy z silnikiem? Defence24. https://defence24.pl/sily-zbrojne/turecki-kuzyn-kraba-na-nowo-wciaz-problemy-z-silnikiem
  84. Świerkowski, A. (2023c, 24 października). Nowy turecki bezzałogowy pojazd lądowy. Defence24. https://defence24.pl/przemysl/nowy-turecki-bezzalogowy-pojazd-ladowy
  85. Świerkowski, A. (2023d, 01 listopada). Estonia kupiła ponad 200 tureckich pojazdów opancerzonych. Defence24. https://defence24.pl/sily-zbrojne/estonia-kupila-ponad-200-tureckich-pojazdow-opancerzonych
  86. Świerkowski, A. (2024, 14 lutego). Turcy wdrożyli nowy amfibijny transporter. Defence24. https://defence24.pl/sily-zbrojne/turcy-wdrozyli-nowy-amfibijny-transporter
  87. Świerkowski, A. (2025a, 17 stycznia). Historyczny kontrakt dla rumuńskiej armii zawarty. Defence24. https://defence24.pl/geopolityka/historyczny-kontrakt-dla-rumunskiej-armii-zawarty
  88. Świerkowski, A. (2025b, 03 kwietnia). Estonia prezentuje pojazdy kupione w Turcji. Defence24. https://defence24.pl/sily-zbrojne/estonia-prezentuje-pojazdy-kupione-w-turcji
  89. Topcu, E. (2022, 4 listopada). 20 lat rządów AKP i Erdogana. Deutsche Welle. https://www.dw.com/pl/turcja-20-lat-rz%C4%85d%C3%B3w-akp-i-erdogana/a-63655909
  90. TUSAS. (b.d.). About Us. Turkish Aerospace Industries. https://www.tusas.com/en/corporate/about-us
  91. Vallianatos, E. (2024, 14 maja). The Blue Homeland of Turkey Threatens War Against Greece. Counter Punch. https://www.counterpunch.org/2024/05/14/the-blue-homeland-of-turkey-threatens-war-against-greece/
  92. Valpolini, P. (2020, 03 listopada). Turkey’s first armed Unmanned Surface Vehicle “Ulaq” will be the new guardian of the blue homeland. European Defense Review. https://www.edrmagazine.eu/turkeys-first-armed-unmanned-surface-vehicle-ulaq-will-be-the-new-guardian-of-the-blue-homeland
  93. Valpolini, P. (2023, 29 lipca). IDEF 2023 – Havelsan Çaka s-kusv, an invisible threat for naval ships. European Defense Review. https://www.edrmagazine.eu/havelsan-caka-s-kusv-an-invisible-threat-for-naval-ships
  94. Wasilewski, K. (2023). Sen o potędze. Neoosmanizm w polityce zagranicznej Republiki Turcji. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.
  95. Wódka, J. (2016). Turecka polityka zagraniczna w ujęciu realizmu neoklasycznego. Instytut Studiów Politycznych PAN – Wydawnictwo Trio.
  96. Yeşiltaş, M. (2020, 22 września). Deciphering Turkey’s Assertive Military and Defense Strategy: Objectives, Pillars, and Implications. Insight Turkey, 22(3). 89–114. https://doi.org/10.25253/99.2020223.07